Współczesna biblioteka coraz rzadziej bywa jedynie miejscem wypożyczania książek. Zmienia się wraz z otaczającą rzeczywistością i potrzebami ludzi, którzy z niej korzystają. Jak podkreśla Daria Balabai, dziś to przede wszystkim przestrzeń spotkania, kultury i relacji:

„We współczesnym świecie biblioteki przestały być tylko magazynami książek. Przekształciły się w dynamiczne centra kulturalne, które adaptują się do potrzeb społeczności, oferując znacznie więcej niż tylko czytelnictwo”.

Ta zmiana szczególnie wyraźnie ujawniła się po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Biblioteki – podobnie jak inne instytucje kultury – musiały odpowiedzieć na zupełnie nowe wyzwania społeczne. Zakres ich działań znacznie się poszerzył, obejmując nie tylko edukację i kulturę, ale również realne wsparcie w codziennym funkcjonowaniu.

Gdańska biblioteka prowadzona przez ukraińską społeczność stała się w tym czasie miejscem pierwszego kontaktu i pomocy. Oprócz książek w języku ojczystym pojawiły się działania interwencyjne: rozdawanie żywności i rzeczy pierwszej potrzeby, pomoc informacyjna dotycząca przedszkoli, szkół czy adaptacji w nowym mieście.

„Naszą misją było nie tylko upowszechnianie literatury ukraińskiej, ale także zachowanie tradycji kulturowych i wiedzy historycznej”.

Z czasem biblioteka zaczęła pełnić coraz szerszą funkcję integracyjną. Stała się miejscem spotkań Ukraińców, przestrzenią podtrzymywania własnej kultury, ale też poznawania Polski i budowania relacji z lokalną społecznością. W tym sensie jej misją stało się tworzenie bezpiecznej przestrzeni – zarówno dla dorosłych, jak i dzieci – do której chce się wracać.

Emocje, które przyciągają

Powracającym motywem w opowieściach czytelników są emocje i skojarzenia związane z biblioteką. Dla wielu osób to miejsce budzi nostalgię i przywołuje wspomnienia z dzieciństwa, gdy biblioteka była przestrzenią spokoju i koncentracji. Szczególne znaczenie ma również kontakt z językiem ojczystym – możliwość sięgnięcia po książkę w swoim języku, daleko od domu, bywa doświadczeniem niezwykle poruszającym.

„Od wielu naszych czytelników słyszeliśmy zdania typu: ‘Czuję się jak w domu’ albo ‘Jakbym na pięć minut wrócił do Ukrainy’”.

Biblioteka pełni też funkcję miejsca wsparcia. Część osób przychodzi tu nie tylko po książkę, ale po rozmowę, radę czy pomoc w trudnej sytuacji życiowej. Z czasem wokół biblioteki wytworzyło się poczucie wspólnoty – przestrzeń, w której można spędzić czas z innymi, napić się herbaty, porozmawiać, a czasem także zaangażować się we wspólne działania pomocowe, jak plecenie siatek maskujących. Te codzienne, nieformalne aktywności wzmacniają relacje i dają poczucie sensu oraz sprawczości.

Kultura i edukacja na co dzień

Oferta biblioteki odpowiada na potrzeby różnych grup wiekowych i społecznych. Organizowane są spotkania autorskie, koncerty i wystawy, a także wiele zajęć dla dzieci – od robotyki i plastyki, po zajęcia psychologiczne i lekcje czytania dla najmłodszych. Prowadzone są również lekcje języka polskiego oraz działania skierowane do młodzieży.

Szczególne miejsce zajmują wydarzenia integrujące całe rodziny, w tym festiwale takie jak „Dom/Дім”, które łączą literaturę, muzykę, sztukę i relacje międzyludzkie, budując atmosferę wspólnoty ponad podziałami.

Biblioteka aktywnie uczestniczy także w życiu kulturalnym miasta. Współpracuje z gdańskimi instytucjami kultury, prezentuje lokalnych artystów i włącza się w wydarzenia miejskie. Ważnym elementem jest półka z ukraińskimi książkami przetłumaczonymi na język polski, która umożliwia polskim czytelnikom bliższe poznanie ukraińskiej kultury.

„Wszystkie nasze wydarzenia są otwarte dla mieszkańców miasta, co sprzyja wzajemnemu poznawaniu się i integracji”.

Biblioteka otwarta i dostępna

Jednym z fundamentów działalności biblioteki jest inkluzywność. Zbiory obejmują książki w różnych językach, a przestrzeń pozostaje otwarta na artystów i twórców z różnych środowisk. Odbywają się tu koncerty, spotkania autorskie i prezentacje lokalnych pisarzy.

Zadbano również o dostępność dla seniorów i osób z niepełnosprawnościami – w ofercie znajdują się książki w alfabecie Braille’a, a budynek jest dostosowany architektonicznie. Organizowane są także zajęcia dla dzieci z zespołem Downa oraz w spektrum autyzmu, prowadzone przez wykwalifikowanych animatorów.

Między analogiem a przyszłością

Biblioteka nieustannie poszukuje nowych form pracy z odbiorcami, łącząc tradycyjne podejście do książki z nowymi technologiami. Przykładem była współpraca ze specjalistami IT i organizacja hackathonu, podczas którego powstała aplikacja umożliwiająca dzieciom i młodzieży tworzenie krótkich „trailerów” książek. Inicjatywa ta miała na celu nie tylko promocję czytelnictwa, ale także rozwijanie kreatywności i kompetencji cyfrowych.

„Rozwijamy się, wykorzystując atut naszej ‘analogowości’, która na tle wszechobecnej cyfryzacji okazuje się bardzo skuteczna”.

Książki jako punkt wyjścia do myślenia o przyszłości

Literatura pozostaje sercem biblioteki, także wtedy, gdy staje się impulsem do odkrywania świata i planowania przyszłości. 

„W naszej kolekcji znajduje się wiele »poradników« dla osób planujących przyszłość. Klasyka literatury podróżniczej, jak „Dzieci kapitana Granta” Juliusza Verne’a, może inspirować do poznawania świata” – podkreśla Daria Balabai.

Książki podróżnicze, opowieści o morzu, Gdańsku i Polsce pomagają dzieciom i młodzieży – szczególnie tym, którzy musieli opuścić ojczyznę – oswajać nowe miejsce i budować nowe zainteresowania. W takich warunkach rodzą się pasje, ciekawość świata i refleksje nad możliwymi ścieżkami rozwoju zawodowego, również w obszarach związanych z turystyką, gościnnością czy pracą z ludźmi.

Biblioteka pozostaje w stałym kontakcie z czytelnikami, uwzględniając ich sugestie dotyczące zbiorów i zachęcając do współtworzenia oferty. Niektórzy proponują prowadzenie zajęć, inni przekazują własne książki. Dzięki temu miejsce to wypełnia się nie tylko literaturą, ale także doświadczeniami, historiami i emocjami osób, które je współtworzą.

Trzecie miejsce

Stabilność biblioteki opiera się na współpracy i partnerstwach – lokalnych i ogólnopolskich – oraz na aktywnym pozyskiwaniu środków na działalność kulturalną i społeczną. Jak zauważa Daria:

„Nowe partnerstwa z wydawnictwami oraz liczne przekłady literatury ukraińskiej na polski otwierają nowe horyzonty. Tworzenie ogólnodostępnej przestrzeni, wypełnionej wydarzeniami, jest kluczowe dla przyszłości biblioteki jako nowoczesnego centrum społecznego.
Współczesna biblioteka to przede wszystkim ‘trzecie miejsce’ – poza domem i pracą – które niweluje bariery społeczne”.

Jej misją nie jest już wyłącznie udostępnianie informacji, ale budowanie relacji, wspieranie integracji i wzmacnianie lokalnej wspólnoty. To przestrzeń, która odpowiada na realne potrzeby ludzi i daje poczucie ciągłości oraz sensu – nawet w świecie pełnym zmian.