Jak rozpoznać dezinformację oraz fake newsa i nie dać się oszukać w sieci

»

Jak rozpoznać dezinformację oraz fake newsa i nie dać się oszukać w sieci

Mariusz Kowalik

08 stycznia 2026

Dziś dezinformacja i fake newsy zagrażają codziennej lekturze Internetu bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. Chociaż coraz więcej Polaków deklaruje, że wiedzą, czym jest fałszywa informacja, poddanie się manipulacji wciąż pozostaje powszechne.

Najwięcej fałszywych treści Polacy spotykają w mediach społecznościowych (55 %) i telewizji (53 %). To tam krążą najbardziej emocjonalne przekazy, które często trafiają do nas od znajomych, a więc ze źródła, któremu najbardziej ufamy.

Czym jest dezinformacja i fake news?

Dezinformacja to celowo szerzona, fałszywa lub zmanipulowana informacja, której zamierzeniem jest wywarcie wpływu na odbiorcę, wywołanie emocji, paniki lub manipulacja opinią publiczną. Fake news jest najczęściej jaskrawą, krzykliwą wiadomością o wątpliwej treści, rozpowszechnianą przez Internet, media społecznościowe czy w prywatnych rozmowach. Aż 84% Polaków przyznaje, że zetknęło się z fake newsem, a 79% z dezinformacją, co potwierdzają badania niezależnych organizacji.

Najczęstsze tematy i formaty dezinformacji

Badania wskazują, że dezinformacja w Polsce koncentruje się wokół kilku głównych obszarów:

Energetyka: mity o pojazdach elektrycznych, zagrożenia ze strony elektrowni jądrowych.
Zdrowie: teorie spiskowe o ukrywanych przez producentów składnikach w żywności, szkodliwości GMO, fałszywe zapowiedzi pandemii.
Polityka: Polską rzekomo rządzi Unia Europejska, ideologie są narzucane społeczeństwu przez organizacje zagraniczne.
Nowe technologie i klimat: technologie 5G jako narzędzie kontroli społecznej, zmiany klimatu uznawane za spisek, fake newsy o gotówkowych limitach płatności i „kontroli obywateli” poprzez zniesienie gotówki.

Formaty dezinformacji bywają różne. Zaczynając od sensacyjnych nagłówków, przez zmanipulowane zdjęcia i deepfake’i, aż po wypowiedzi osób podszywających się pod ekspertów lub bliskich przyjaciół.

Skąd się bierze dezinformacja? Kto na niej zyskuje?

Celem szerzenia fałszywych informacji jest zwykle manipulowanie opinią publiczną (74% wskazań badanych), wywoływanie paniki (57%), realizowanie celów politycznych (56%) lub wpływanie na wyniki wyborów (55%). Dezinformacja często rozchodzi się przez prywatne rozmowy, media społecznościowe oraz tradycyjne media – przeciętnie 59% Polaków otrzymało fałszywą wiadomość od bliskiej osoby. Dlatego dziś największym nośnikiem dezinformacji nie jest anonimowy troll, lecz… dobry znajomy, który „chciał tylko ostrzec”.

To nie tylko przypadek Facebooka czy TikToka. W polskim Internecie mocno aktywni są dystrybutorzy wpływu z Rosji, którzy wykorzystują polskie lęki społeczne, by promować przekazy antyukraińskie, antyzachodnie czy antynatowskie. Informacje o bieżących działaniach wobec polskich źródeł dezinformacji znajdują się m.in. na stronie https://www.nask.pl/instytut/dla-ciebie/dezinfo. Prowadzone są też akcje dezinformacyjne na szerszą skalę całej Unii Europejskiej. W odpowiedzi na inwazję Rosji na Ukrainę, Unia Europejska zablokowała oficjalne prokremlowskie kanały, jak Russia Today i Sputnik News. Potem pojawiły się kolejne sankcje, m.in. na stacje NTV/NTV Mir, Rossiya 1 i REN TV „aby zaradzić prowadzonej przez Federację Rosyjską systematycznej, międzynarodowej kampanii dezinformacyjnej i manipulacji informacjami, które mają zdestabilizować państwa ościenne oraz UE i jej państwa członkowskie”. Dezinformacyjne treści często bazują na socjotechnice – podsycaniu emocji, bazowaniu na strachu, podważaniu autorytetów i zaufania do instytucji państwowych.

Najświeższe przykłady dezinformacji:

Rzekome skażenie radioaktywne nad Polską: W czasie pożarów na Ukrainie rozpowszechniano plotkę, jakoby radioaktywna chmura miała objąć Polskę. Wykorzystano emocje odbiorców i historyczne skojarzenia z Czarnobylem, budując fałszywą narrację i sianie paniki. Przekaz ten był elementem szerszej rosyjskiej operacji informacyjnej, co potwierdzają analizy bezpieczeństwa państwowego. Plotka, pojawiła się około 15 kwietnia 2023 roku.
Związek 5G i pandemii COVID-19: Fake news, jakoby pandemia była wynikiem działania masztów 5G, spowodował w Wielkiej Brytanii nawet podpalenia infrastruktury telekomunikacyjnej. W Polsce takie informacje również były rozpowszechniane szczególnie intensywnie w 2020 roku i utrzymywały się w kolejnych latach aż do 2023 roku.
Dezinformacja o energetyce: Pseudoeksperci powielali informacje o nadzwyczajnych pożarach samochodów elektrycznych czy rzekomej rezygnacji Polski z programu jądrowego pod naciskiem pandemii. Manipulacja faktami ma powstrzymać modernizację sektora energetycznego i wzbudzić nieufność do zmian. Fałszywa narracja miała miejsce zwłaszcza w latach 2022-2024, przy czym dane PSP odnotowały wzrost pożarów elektryków tylko w 2023 roku, co bywało wykorzystywane do wzbudzania nieufności wobec elektromobilności.
Fałszywe komunikaty polityczne: Prorosyjskie źródła szerzą w sieci narracje o Polsce jako państwie podległym Zachodowi bądź planującym agresywne działania względem sąsiadów – na podstawie zmanipulowanych doniesień medialnych i cytatów wyjętych z kontekstu. Opisane działania dezinformacyjne intensyfikowały się na fali kryzysów międzynarodowych i wojny na Ukrainie, szczególnie od 2022 roku, a w 2025 roku po atakach dronów na Polskę pojawiły się szeroko w mediach społecznościowych w ramach dezinformacji mającej na celu destabilizację społeczną.

Jak nie dać się oszukać? Praktyczne metody i rady

Wiarygodność tekstu lub informacji można zweryfikować dzięki kilku prostym krokom:

Sprawdź autora i źródło: Czy wiadomo, kto napisał informację? Czy autor posiada doświadczenie i znaną afiliację? Czy portal posiada zakładkę „O nas”, dane redakcji lub przejrzystą politykę publikacji?
Porównaj kilka źródeł: Jeśli daną treść podaje tylko jeden portal lub konto społecznościowe, z reguły nie warto jej wierzyć. Najlepiej sprawdzić wiadomości na stronach sprawdzonych, o dobrej reputacji, np. Demagog, AFP Sprawdzam lub innych organizacji fact-checkingowych.
Ustal, kiedy informacja się pojawiła: Fałszywki często bazują na starych wydarzeniach prezentowanych, jakby były aktualne.
Zadaj sobie 6 pytań (5W+H): Co? Kto? Gdzie? Kiedy? Dlaczego? Jak podaje daną informację? (Z angielskiego: What? Who? Where? When? Why? How?)
Zwróć uwagę na emocje: Jeśli coś silnie oburza, straszy lub wyjątkowo pobudza emocje, to może być manipulacja – warto wtedy się zatrzymać.

Powyższe metody są rekomendowane przez polskich i europejskich ekspertów – są podstawą edukacji medialnej oraz działań takich instytucji jak Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy (NASK), Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW), Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT) oraz organizacji fact-checkingowych.

Warto też znać podstawowe techniki dezinformacji. Są to:

Clickbait — Sensacyjny lub emocjonalny nagłówek, który ma przyciągać uwagę np. nagłówki obiecujące katastrofalne skutki politycznych decyzji, które w rzeczywistości są przesadzone lub nieprawdziwe
Język emocjonalny — Sformułowania, które wywołują strach, oburzenie, gniew czy złość np. dramatyczne opisy sytuacji pandemii lub polityki migracyjnej, by wzbudzić panikę i nieufność.
Podszywanie — Wykorzystywanie czyjegoś wizerunku i autorytetu do szerzenia szkodliwych treści np. konto podszywające się pod Polską Agencję Atomistyki szerzące fałszywe ostrzeżenia o skażeniu radioaktywnym.
Cherry picking — Wybór informacji pasujących do tezy przy jednoczesnym pominięciu kontekstu np. przy debatach o szczepionkach, gdzie dobiera się wyłącznie przypadki negatywne.
Fałszywa przyczyna — Nieuzasadnione założenie związku przyczynowo-skutkowego między zdarzeniami, jak twierdzenia o związku szczepionek z autyzmem bez naukowego poparcia.
Dowód anegdotyczny — Powoływanie się na osobiste doświadczenie np. „wujek z wojska” lub „siostra pracująca w szpitalu”, aby podważyć dane statystyczne czy wyniki badań.
Deepfake — Wygenerowany przez sztuczną inteligencję fałszywy materiał audio lub wideo np. filmy przedstawiające polityków wygłaszających nieprawdziwe wypowiedzi.
Cheapfake — Manipulowanie materiałem audiowizualnym za pomocą prostych, powszechnie dostępnych narzędzi jak przyspieszenie, spowolnienie lub wycinanie fragmentów wideo w celu manipulacji przekazem, metoda łatwo dostępna i stosowana do dyskredytacji.

Rola instytucji, społeczeństwa i edukacji

Polska nie jest bierna wobec dezinformacji – działania prowadzi szereg instytucji: NASK analizuje i monitoruje treści w polskiej sieci, ABW blokuje strony szerzące rosyjską propagandę, a KRRiT monitoruje media pod kątem manipulacji. Kluczową rolę pełnią niezależne organizacje fact-checkingowe, jak Stowarzyszenie Demagog i Koalicja Razem Przeciw Dezinformacji, które oddolnie weryfikują setki komunikatów każdego dnia.

Edukacja medialna w szkołach oraz szerzenie wiedzy o fact-checkingu stanowią długofalową „szczepionkę” przeciwko manipulacji. Większość ekspertów podkreśla, że lepsze jest uczenie krytycznego myślenia i pracy ze źródłami niż usuwanie treści w ramach cenzury.

Zestawienie źródeł informacji wykorzystanych w artykule:

Tematyka: Edukacja
Data publikacji: 08 stycznia 2026

Mariusz Kowalik

Wiceprezes Fundacji Mikroakademia. Specjalista ds. mediów społecznościach. Wieloletni doradca technologiczny inicjatywy Sektor 3.0 FRSO. Dziennikarz radiowy pracujący m.in. dla RWE, Radia Gdańsk i RMF FM. Magister na wydziale Nauk Społecznych UG. Absolwent Studiów Podyplomowych „Aplikacje i usługi internetowe”, "Architekt rozwiązań IT w chmurze obliczeniowej", „Cyberbezpieczeństwo i informatyka śledcza”. Pasjonat wykorzystania nowych technologi, w tym AI w działaniach społecznych i animacyjnych.

»

Jak rozpoznać dezinformację oraz fake newsa i nie dać się oszukać w sieci

Więcej artykułów

Ekospołeczna odporność. O współzależności i sile wspólnoty w czasach kryzysu

Gdańsk podsumowuje międzynarodowy projekt DIGI-INCLUSION [patronat Pomostu]

Media społecznościowe i dystrybucja dezinformacji. Rola organizacji pozarządowych we wzmacnianiu społecznej odporności

Opinie: Liderstwo czy przywództwo. Co buduje odporność organizacji?

Dlaczego pomagamy? Okiem aspirującego psychologa

Odporność społeczna na co dzień: historia pani Hanny i pięciu dźwigni, które uratowały więcej niż jedno życie

Pytanie miesiąca