Kluczem do budowy odpornych wspólnot jest zintegrowane podejście — łączące polityki zdrowotne, środowiskowe i społeczne. Nie da się być zdrowym w chorym ekosystemie.¹ Stąd też rozwój koncepcji odporności społecznej w kierunku odporności ekospołecznej.

Odporność, która oddycha z naturą 

Odporność społeczna tradycyjnie rozumiana jest w kategoriach społecznych, gospodarczych, zdrowotnych — ale coraz częściej mówi się o ekospołecznej odporności. Pokazuje ona, że nie da się budować odporności społecznej w oderwaniu od środowiska naturalnego. 

Koncepcja ta wyrasta z połączenia idei zdrowia publicznego, ochrony przyrody i solidarności społecznej. U podstaw leży założenie, że odporność wspólnot nie może istnieć bez odporności ekosystemów, w których żyją. Człowiek i społeczeństwo funkcjonują w sieci współzależności ekologicznych — z przyrodą, klimatem i innymi gatunkami.

Degradacja środowiska, przemysłowa hodowla zwierząt, zmiana klimatu czy brak procedur ochrony zwierząt w czasie katastrof — wszystko to osłabia nie tylko naturę, ale i nasze społeczeństwa. Aby wspólnota mogła trwale przetrwać i się rozwijać, musi chronić nie tylko siebie, lecz także świat przyrody — bo to on zapewnia warunki do życia, równowagi i regeneracji. 

One health – jedno zdrowie

Ludzka populacja staje obecnie przed licznymi wyzwaniami związanymi z ochroną zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska naturalnego. Tematy te łączy koncepcja One Health, która odnosi się do kondycji całej planety. Jest podejściem interdyscyplinarnym, które koncentruje się na pojęciu i poprawie zdrowia ludzi, zwierząt i ekosystemów, rozumianych jako nierozłączne elementy jednej całości.

W kontekście One Health rozważa się różne aspekty zagrożeń dla zdrowia publicznego. Największą uwagę poświęca się chorobom zakaźnym przenoszonym między gatunkami oraz oporności na leki i zanieczyszczeniu środowiska. One Health obejmuje sektory zdrowia publicznego, weterynarii i ochrony środowiska oraz jest wezwaniem do współpracy przy rozwiązywaniu szeroko rozumianych problemów zdrowia.

Słabe ogniwo globalnej odporności

W kontekście zdrowia publicznego kluczowy jest związek zdrowia ludzi ze zwierzętami i produkcją odzwierzęcą, szczególnie z przemysłową hodowlą zwierząt. Według WHO ok. 60% nowych chorób zakaźnych zgłaszanych na świecie pochodzi od zwierząt. Ponadto ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa określiła intensywną hodowlę zwierząt jako jeden z decydujących czynników powodujących obecnie najbardziej poważne problemy środowiskowe, zarówno w skali lokalnej, jak i globalnej.² Przemysłowy chów zwierząt jest jedną z głównych przyczyn zmiany klimatu, zużywa ogromne zasoby gruntów i wody, odpowiada za znaczącą emisję gazów cieplarnianych oraz powoduje niszczenie siedlisk dzikich zwierząt i zanikanie bioróżnorodności. W ciągu 50 lat liczba dzikich zwierząt spadła średnio o 69%.³ Zmiana klimatu z kolei wywołuje wiele poważnych konsekwencji, np. anomalie pogodowe jak intensywne powodzie czy uciążliwe susze. Nie jest to tylko wymiar ekologiczny, ale także wywołuje silny, negatywny wpływ na społeczeństwo i gospodarkę.

Co więcej, zmiana klimatu zwiększa ryzyko chorób zakaźnych i migracji zwierząt.IPCC ostrzega, że przesuwanie się stref klimatycznych powoduje nowe ogniska chorób wektorowych (takich jak malaria, denga) i wpływa na zdrowie publiczne.⁴

Przemysłowy chów zwierząt to także jeden z kluczowych czynników przyczyniających się do narastania oporności na antybiotyki – jednego z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia publicznego XXI wieku.⁵ Według Światowej Organizacji Zdrowia nawet do 70 % wszystkich antybiotyków na świecie stosuje się nie u ludzi, lecz w hodowli zwierząt – często nie w celach leczniczych, lecz profilaktycznych lub w celu przyspieszenia wzrostu.⁶ Takie praktyki sprzyjają powstawaniu szczepów bakterii opornych na leczenie, które mogąprzenosić się na ludzi poprzez żywność i wodę.⁷ Organizacja FAO ostrzega, że jeśli obecne trendy się utrzymają, do 2050 roku zakażenia oporne na antybiotyki mogą powodować więcej zgonów niż nowotwory.⁸ Rozwiązaniem jest odchodzenie od przemysłowego chowu i poprawa warunków życia zwierząt. To kwestia etyki, lecz także realne działanie na rzecz globalnego zdrowia i ekospołecznej odporności.⁹

System żywnościowy w dużej mierze jest oparty na degradacji środowiska i maksymalnym wykorzystywaniu zwierząt. Skutkiem tego odporność społeczna zostaje osłabiona poprzez mniejszą elastyczność, większe ryzyko kryzysów żywnościowych, epidemii i przerwania łańcuchów dostaw. 

Ci, których nie ma w planach ratunkowych

Odporność społeczna to także zdolność skutecznej reakcji na kryzysy, radzenia sobie z nimi, odbudowy po ich wystąpieniu i uczenia się na doświadczeniach. Niestety, patrząc w przeszłość, można stwierdzić, że społeczeństwa w większości nie uczą się na błędach. Aby wzmocnić odporność ekospołeczną, kluczowe są poważne i trwałe zmiany w stylu życia ludzi, transformacja energetyczna i systemu żywności oraz prawdziwa ochrona przyrody. Rozwiązania, jakie widzimy, to często powierzchowne traktowanie tematu. Nie niwelują przyczyn powstawania kryzysów środowiskowych. Działania te sprowadzane są głównie do pomocy ludziom i ograniczania skutków kryzysów, gdy są już bardzo blisko lub już mają miejsce. Tu także pomijane są zwierzęta.

W Polsce obecnie żaden akt prawny nie reguluje w realny sposób kwestii postępowania ze zwierzętami w sytuacji zagrożenia, nie ma również obowiązku tworzenia procedur dotyczących postępowania ze zwierzętami w sytuacjach kryzysowych.¹⁰

W trakcie kryzysów, czy to związanych ze zmianami klimatycznymi i występowaniem żywiołów, czy też wojny, zwierzęta są grupą najbardziej narażoną na śmierć. W najgorszej sytuacji są te uwięzione na fermach przemysłowych i w gospodarstwach rolnych, w zamknięciu, niemające żadnych szans w obliczu żywiołu.¹¹ W nieco lepszej sytuacji są zwierzęta domowe, przy niektórych z nich podejmowane są próby ratowania, wiele niestety jest wtedy porzucanych i pozostawionych samym sobie. W raporcie “Niech giną” Fundacji Czarna Owca Pana Kota wskazano także, że nie są nawet gromadzone dane o sytuacji zwierząt podczas klęsk żywiołowych. A niektóre podmioty jak np. ogrody zoologiczne nadal nie mają lub mają dopiero od niedawna procedury postępowania w takich sytuacjach. Na pomoc nie mogą także liczyć dzikie zwierzęta żyjące na wolności. Brak standardowych procedur ochrony zwierząt w kryzysach to osłabienie odporności całego systemu — bo system społeczny, który pozostawia zwierzęta i środowisko na marginesie, traci na integralności i zdolności adaptacyjnej.

Troska częścią strategii

Odporność powstaje tam, gdzie ludzie potrafią ze sobą współdziałać, gdzie przyroda nie jest tłem, lecz partnerem, a zwierzęta nie są z góry uznanymi ofiarami kryzysów, lecz współuczestnikami życia, o których w sytuacji zagrożenia też pamiętamy. Troska o całość systemu wspiera przetrwanie wszystkich jego części. Odporność zaczyna się w miejscach, gdzie ludzie pomagają sobie nawzajem, gdzie ratuje się zwierzęta podczas powodzi, sadzi drzewa po burzy, dzieli jedzenie w czasie kryzysu. O sile wspólnoty świadczy to, jak dba o siebie, ale także to, ile ma w sobie współczucia i jak traktuje zwierzęta i przyrodę. Ekospołeczna odporność to praktyka solidarności i uznanie, że razem znaczy więcej niż osobno.

Miejmy nadzieję, że pojęcie ekospołecznej odporności na dobre przeniknie do strategii zarządzania kryzysowego – że powstaną procedury, które obejmą ochroną nie tylko ludzi, ale również zwierzęta i ekosystemy, od których nasze bezpieczeństwo tak naprawdę zależy. Nadzieja tkwi także w tym, żebyśmy jako społeczeństwa chcieli wyciągnąć wnioski i działać z wyobraźnią – mamy jeszcze szansę nie tylko reagować na kryzysy, ale im zapobiegać, bo przecież nie ma przyszłości człowieka bez przyszłości planety.

1. Lancet Planetary Health, 2023)Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability | Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability
   ↩︎
2. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) w raporcie Livestock’s Long Shadow: Environmental Issues and Options z 2006 r.
   ↩︎
3. Living Planet Index, opracowanie Zoological Society of London (ZSL) we współpracy z WWF International, Living Planet Report 2022.
   ↩︎
4. IPCC AR6, 2023, Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability | Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability
   ↩︎
5. World Health Organization (WHO). Antimicrobial resistance (2024). Dostęp: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance
   ↩︎
6. WHO. Antimicrobial resistance and food animal production (2023).
   ↩︎
7. UNEP (2023). Bracing for Superbugs: Strengthening environmental action in the One Health response to antimicrobial resistance. 
   ↩︎
8. FAO (2021). The FAO Action Plan on Antimicrobial Resistance 2021–2025. Zawiera prognozę dotyczącą potencjalnej liczby zgonów związanych z opornością do 2050 r.
   ↩︎
9. WHO, FAO i UNEP (2022). One Health Joint Plan of Action 2022–2026
   ↩︎
10. Fundacja Czarna Owca Pana Kota, Niech giną. Jak nie chronimy zwierząt w czasie kryzysów i wojen, 2025
    ↩︎
11. Fundacja Czarna Owca Pana Kota, Niech giną. Jak nie chronimy zwierząt w czasie kryzysów i wojen, 2025
    ↩︎